Was Jezus man? De zin en onzin van een discussie

De Nederlandse religieuze vijver rimpelde de afgelopen week kortstondig door de steen die genderneutraal godsbeeld heet. Over het Zweedse besluit om naar Jezus “genderneutraal” te verwijzen voerde van links tot rechts voornamelijk bevreemding de boventoon. Zelfs voor de Remonstranten (“Mijn God doet niet aan dogma’s”) was dit – bij monde van Joost Röselaers – te bont (Trouw, 3-1-’18).

De sensitiviteit voor identiteitsgerelateerde thema’s als gender past bij onze tijd. Door allerlei filosofische en maatschappelijke ontwikkelingen staat de manier waarop mensen de identiteit van zichzelf en anderen construeren volop in de schijnwerpers. Verschuivingen in de populaire christologie, waarin het concept van Christus als geïncarneerde Zoon van God verandert in een beeld van Christus als mens naast ons, maken de identiteitsvraag des te relevanter. Tegelijk is evident dat deze vragen niet altijd het debat over Christus hebben bepaald. De verwijzing naar de uitspraak van Chalcedon dat Jezus “mens” (= dus niet “man”) werd, is dan ook een anachronisme (vgl. Paul van der Geest in Trouw, 9-1-’18). De uitspraak van dit concilie richt zich niet op de menselijke identiteit van Jezus, maar op het ontologische onderscheid tussen God en mens. Dat deze vraag in deze formatieve periode van de leerontwikkeling onbeantwoord bleef, impliceert niet dat alle antwoorden open liggen.

De discussie over de genderoverstijgende verwijzing naar God en Jezus heeft echter een diepere laag dan sociaal-wenselijke nieuwerwetsigheid of postmoderne zweverij. Peter-Ben Smit laat in zijn essay (nieuwwij.nl, 3-1-’18) zien dat deze discussie niet zozeer gaat over fysieke kenmerken of zelfs over zelfidentificering. Smit legt de vinger bij het conceptuele probleem; rolbepaalde invullingen zijn onvermijdelijk bij het gebruik van menselijk taalgebruik over gender. Iemand aan te duiden als “man” impliceert vaak de veel meer rolbepaalde aanduiding “mannelijk”, waaraan tal van (cultuurafhankelijke) associaties verbonden zijn. Los van de vraag naar de eerste-eeuwse cultuur, die Smit opwerpt, is evident dat Jezus’ optreden naar de verschillende maatstaven wereldwijd niet altijd binnen een mannelijke rolpatroon past.

Spreken over God

Er is hier dus wel degelijk sprake van een relevant probleem, namelijk de beperktheid van ons spreken met het oog op de Goddelijke realiteit. Dit klassiek-theologische probleem geldt in wezen voor alle goddelijke Namen, met name in relatie tot de Drie-eenheid, maar ook in relatie tot de mens geworden Zoon van God. Los van de incarnatie gedacht is het toekennen van geslachtelijkheid aan God überhaupt problematisch. Als geestelijk Wezen overstijgt God categorieën van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Dit gegeven wordt bevestigd door Genesis 1:27, waar het parallellisme de aandacht vestigt op het beeld van God als mannelijk én vrouwelijk. Deze vaststelling is geheel in overeenstemming met een van de klassieke uitgangspunten van de theologie, meesterlijk verwoord door het vierde Lateraanse Concilie in 1215 (Denzinger 806):

“inter creatorem et creaturam non potest similitudo notari, quin inter eos maior sit dissimilitudo notanda.”

“tussen Schepper en schepsel kan niet een gelijkheid worden aangeduid, zonder dat tussen hen een grotere ongelijkheid moet worden aangeduid.”

Hierbij past overigens wel een kanttekening. Deze relativering van goddelijke Namen (zelfs geopenbaarde Namen) impliceert niet dat alles dan maar kan. In de middeleeuwse, scholastieke theologie die achter deze uitspraak ligt, kunnen goddelijke Namen op drie manieren worden ingevuld, namelijk langs de affirmatieve, negatieve en overtreffende weg. Als we dit – bij wijze van gedachte-experiment – toepassen op het Bijbelse gebruik om God met mannelijke termen aan te duiden, ziet dat er als volgt uit:

Affirmatie: De Bijbel duidt God veelal aan met mannelijke termen.

Negatie: God past niet binnen de categorieën van mannelijkheid.

Overtreffing: God overtreft categorieën van mannelijkheid.

Wat relevant is aan dit procédé is dat de positieve term leidend blijft. Het tegenovergestelde van de affirmatie wordt bij de tweede en de derde stap niet bevestigd. In die zin ontwikkelt deze manier van theologiseren eerder ons begrip van Gods Namen dan dat het nieuwe kennis oplevert. Een stelling als “God is vrouwelijk” is dus op deze manier niet af te leiden.

Concreet mens-zijn

Met de specifieke verwijzing naar Jezus’ menselijke bestaan als “genderneutraal” komen we echter in de gevaarlijk vaarwater. Los van historische argumenten, is er een belangrijk theologisch bezwaar. Mens zijn is altijd concreet. Het hoort bij schepselmatigheid om beperkt te zijn, gebonden aan tijd, aan plaats, aan een bepaalde identiteit. De incarnatie betekent dat de Zoon van God een concrete bestaansvorm aanneemt. Een “abstracte” menselijke identiteit is niet alleen een contradictio in terminis, maar ontkent ook de realiteit van de afdaling van God onder de mensen. Zowel in een klassieke soteriologie, waarin Jezus als Verlosser echt mens moet zijn, als in een modern paradigma, waar Jezus als mens naast ons staat, lijkt dit geen verbetering.

Kortom, revisie van ons spreken over God en Jezus blijkt een heilloze weg. Feit blijft dat – zoals Smit vaststelt – Jezus niet past in onze beelden van mannelijkheid. Dat is een gegeven dat niet hoeft te verbazen. Het menselijk bestaan van Jezus maakt korte metten met meer van onze beelden, zoals bijvoorbeeld onze concepten van koningschap, mens-zijn of zelfs van de Goddelijke natuur. Het appel wordt dan ook niet zozeer gedaan op ons spreken over God, als wel op ons spreken over mannelijkheid. Kijken in de spiegel van Jezus’ volmaakte mens- en mannelijkheid stelt niet alleen zondige genderpatronen aan de orde, maar heeft ook een transformerende werking. Het verandert niet alleen onze concepten van genderrollen, maar krijgt door de kracht van de Geest ook gestalte in de christelijke gemeente. Een krachtig getuigenis van deze werking vinden we in het apostolisch getuigenis (Ef. 5:22-6:4; Koll. 3:18-21; Tit. 2:16).

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s