Kruistheologie

Is theologie relevant? Het is een steeds terugkerende vraag, die zelfs gelovigen vaak ontkennend beantwoorden of op zijn best omkleden met mitsen en maren. Systematische reflectie op de kernovertuigingen en kernideeën van het christelijk geloof lijkt vaak een zinloze exercitie, die niet leidt naar de kern, maar afleidt van wat wezenlijk is.

Echter, menselijk denken heeft haast onvermijdelijk een systematiserende bijvangst. Ontmoetingen met God vinden plaats in een context die zich laat kenmerken door taligheid. Haast automatisch leidt dat tot denkbeelden. Dat geloof in gemeenschap wordt beoefend, versterkt dit alleen maar.

Juist tegen die achtergrond bewijst theologie zijn zin. Ook denkbeelden blijken vatbaar om bronnen van vertrouwen naast God te worden. Goede theologie toont zijn nut als het denkbeelden niet spaart, maar breekt. Theologie vormt een aanstoot en een aanzet; het brengt van aangenomen zekerheden af en maakt mogelijk nieuwe diepten te ervaren.

Als een moment de revolutionaire gevolgen van theologie toont, is het de Reformatie van de 16e eeuw. Luthers ontdekking had de kracht om werkelijk elk terrein van theologie en geloof te transformeren. Een van de meest krachtige getuigenissen daarvan is zijn Heidelberger Disputation uit 1518. Kernmoment is de hieronder weergegeven passage:

Maar hij, die de zichtbare en achterste delen van God begrijpt, die gezien worden door lijden en kruis [wordt met recht theoloog genoemd].

De achterste en zichtbare delen van God, dat zijn mensheid en zwakheid, zijn tegengesteld aan de onzichtbare. Zo noemt 1 Corinthe 1 de zwakheid en dwaasheid van God. Omdat de mensen namelijk de kennis van God uit Zijn werken misbruikt hadden, wilde God op tegengestelde wijze uit het lijden gekend worden en de wijsheid van de onzichtbare dingen verwerpen door de wijsheid van de zichtbare dingen. Opdat zij, die God niet openlijk dienden uit de werken, Hem zo in het verborgen zouden vereren in het lijden. Zoals 1 Corinthe 1 zegt: “Omdat in Gods wijsheid de wereld God niet heeft gekend door de wijsheid, heeft het God behaagd zalig te maken die geloven”. Op die manier [zorgt God dat] het voor niemand meer genoeg of nuttig is dat Hij God kent in glorie en majesteit, tenzij hij Hem kent in de nederigheid en schande van het kruis. Zo “vergaat de wijsheid van de wijze” enz., zoals Jesaja zegt: “Waarlijk, U bent een verborgen God”.

Zo Johannes 14, als Philippus, de theoloog van de glorie benaderend, zegt: “Toon ons de Vader”, Christus deze vluchtige gedachte van God elders te zoeken direct terugtrekt en naar Zichzelf herleidt, als Hij zegt: “Philippus, wie Mij gezien heeft, heeft Mijn Vader gezien”. Daarom, in de gekruisigde Christus is de ware theologie en kennis van God. En Johannes 10: “Niemand komt tot de Vader dan door mij”, “Ik ben de Deur” enz.

Heidelberg Disputation XX (eigen vertaling naar Lateinisch-Deutsche Studienausgabe)

Kern van Luthers beeldenstorm is zijn radicale focus op Christus als enige manier om God te kennen. Het is een verbijsterende claim, die het christelijk geloof een eenzame positie geeft in een wereld, gevuld met verheven en onaantastbare wezens. Door openbaring enkel te definiëren vanuit Christus, peilt Luther de existentiële afstand tussen God en mens.

Een eerste schok is de ontdekking van onze afstand tot God. Gods openbaring in Zijn werken sloeg bij ons niet aan. Niet alleen leverde het geen toenadering tot God op, wij misbruikten Zijn openbaring voor onze eigen doeleinden. Gods glorie bleek niet in staat onze opstand te breken.

Maar zo mogelijk nog schokkender is de ontdekking van Gods extreme nabijheid. God werd mens en openbaart Zich onder ons. Misschien zou dat nog te bevatten zijn, als een soort ultieme synthese van Godheid en mensheid, de klassieke droom van de filosofie. Maar nee, Gods openbaring vinden we op een executieplaats. Aan het marteltuig zien we Gods ware gelaat.

Kortom, het kruis is de plek waar wij onszelf en God leren kennen. Het kruis sloopt op een radicale manier onszelf. Om aan ons bekend te kunnen worden, moest Christus aan het kruis. Tegelijk toont het ook een God Die, in een wereld van bluf en machodom, Zich niet schaamt om Zichzelf te vernederen. God is groot als Hij Zich klein maakt. God is groot als Hij sterft.

Theologie is een aanstoot, sloopt ons beeld van God en van onszelf. Goede theologie volgt Christus na. Christus vernielt telkens weer de afgoden die we van Hem en van onszelf maakten. De gekruisigde Christus opent onze ogen voor de onvermoede realiteit van Gods grootheid. Nee, aan het kruis is Gods grootheid niet weg. Juist in het lijden komt Gods onvermoede grootheid openbaar.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s